20/08/2026
"මිනිස්සු විදුලිය හදන්න ලොකු වේලි බැන්දාම, ගඟේ නිදහසේ පීනගෙන ගිය මාළුන්ට මොකද වෙන්නේ?"
ඔබ කල්පනා කරලා තියෙනවාද, ජල විදුලි බලාගාරයක තියෙන මහා දැවැන්ත ටර්බයින් අස්සෙන් මාළුවෙක් ගියොත් ඌට මොකද වෙන්නේ කියලා? ගොඩක් අය හිතන්නේ අර යකඩ තල අස්සේ මාළුවා කෑලි වලට කැපිලා මැරෙයි කියලා.
අපිට කරන්ට් එක, වගාවට වතුර, ගංවතුර පාලනය කරන්න මේ වේලි කොච්චර වැදගත් වුණත්, ඒකෙන් ගඟේ ඉන්න මාළුන්ට, විශේෂයෙන්ම පැටව් දාන්න ගඟ දිගේ උඩට යන මාළුන්ට ලොකුම ලොකු තර්ජනයක් වෙනවා. හැබැයි මේ ප්‍රශ්නය විසඳන්න අද වෙද්දී ඉංජිනේරුවරු සහ විද්‍යාඥයෝ එකතුවෙලා මාළුන්ගේ ජීවිත බේරගන්න මාරම තාක්ෂණික වැඩසටහන් ටිකක් හදලා තියෙනවා. අද අපි කතා කරන්නේ දැවැන්ත ජල විදුලි වේල්ලක් අස්සෙන් මාළුන්ව ආරක්ෂිතව එහා පැත්තට යවන ඒ අරුම පුදුම තාක්ෂණය ගැන! 🐟⚡🌊
මේ කතාව තේරුම් ගන්න අපි ඇමෙරිකාවේ වොෂින්ටන් ප්‍රාන්තයේ තියෙන 'මැක්නරි' කියන දැවැන්ත ජල විදුලි වේල්ල දිහා බලමු. කොලොම්බියා ගඟ හරහා බැඳලා තියෙන මේ වේල්ල සැතපුම් 1.5 ක් විතර දිගයි. මේකේ තියෙන ටර්බයින් 14 න් ගෙවල් ලක්ෂ 5 කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකට කරන්ට් එක දෙනවා. 🏭🌊
හැබැයි මේ කොලොම්බියා ගඟ කියන්නේ සැමන් (Salmon) සහ ලැම්ප්‍රේ (Lampreys) වගේ සංක්‍රමණික මාළු මිලියන ගාණකගේ ගෙදර. මේ මාළු මුහුදේ ඉඳන් පැටව් දාන්න ගඟ දිගේ උඩට එනවා. ඉතින් මේ දැවැන්ත කොන්ක්‍රීට් බැම්ම උන් පහු කරන්නේ කොහොමද?
මාළුන්ට ලොකු වේල්ලකින් උඩට යන්න උදව් කරන්න හදලා තියෙන සුපිරිම නිර්මාණයක් තමයි "මාළු ඉණිමඟ" (Fish ladder). මේ මැක්නරි වේල්ලේ දෙපැත්තේම මේ වගේ මාළු ඉණිමං තියෙනවා. 🪜🐟
කොහොමද මේක වැඩ කරන්නේ? මාළුන්ට බෝඩ් ගහලා මෙතනින් යන්න කියලා පාර පෙන්නන්න බෑ නේ. හැබැයි සැමන් මාළු ස්වභාවයෙන්ම වතුර පාරට විරුද්ධව පීනන්න ආසා කරන, ඒ වගේම වතුරේ සද්දයට සංවේදී සත්තු ජාතියක්.
මේ නිසා ඉංජිනේරුවරු කරලා තියෙන්නේ, වේල්ල පල්ලෙහායින් ලොකු වතුර පාරක් උඩට ඇදලා, ඒක ඉණිමඟ දිගේ පල්ලෙහාට වැටෙන්න සලස්වන එක. මේ සද්දෙට මාළු ඉබේම ඉණිමඟේ දොරටුව ගාවට එනවා. ඊටපස්සේ ඒ ඉණිමඟේ තියෙන පුංචි පුංචි තටාක දිගේ උන් තමන්ට පුළුවන් වේගෙන් උඩට පීනගෙන යනවා. සමහරු පැන පැන යනවා.
මේක කොච්චර සාර්ථකද කිව්වොත්, ඉණිමඟේ උඩ හරියේ තියෙන වීදුරුවකින් බලන් ඉන්න විශේෂඥයෙකුට පේනවා දවසකට මේකෙන් මාළු ලක්ෂ ගාණක් උඩට යනවා කියලා! මාළුන්ට හිතෙන්නේ උන් නිකම්ම ගඟේ උඩට ගියා කියලා විතරයි.
උඩට ගිය මාළු පැටව් ආපහු පල්ලෙහාට එන්නේ කොහොමද? 🌊🐡
මාළු පැටව් දාලා ඉවර වුණාම (ගොඩක් වෙලාවට ලොකු සැමන් මාළු පැටව් දාලා මැරෙනවා), ඒ පුංචි මාළු පැටවුන්ට ආයෙත් මුහුදට යන්න වේල්ලෙන් පල්ලෙහාට එන්න ඕනේ. ගුරුත්වාකර්ෂණය හින්දා පල්ලෙහාට එන එක ලේසියි වගේ පෙනුණට වේල්ලක් ළඟදී ඒක මාරම භයානකයි.
මේකට ප්‍රධාන ක්‍රම 2 ක් තියෙනවා:
ස්පිල්වේ එක : සමහර මාළු පැටව් මේ වේල්ලේ තියෙන වතුර පිටකරන දොරවල් (lift gates / weirs) අස්සෙන් වතුරත් එක්කම පල්ලෙහාට යනවා. මේක ටිකක් ආරක්ෂිතයි.
බයිපාස් සිස්ටම් එක : මේක තමයි සුපිරිම වැඩේ! මාළු පැටව් ටර්බයින් එක අස්සට යන්න කලින් උන්ව බේරගන්න විශේෂ 'දැලක්' ටර්බයින් එක ඉස්සරහා හයි කරලා තියෙනවා. මේ දැලෙන් වතුර ටර්බයින් එකට යවන ගමන්, මාළු පැටවුන්ව උඩට තියෙන ලොකු නලයකට හරවනවා. ඊටපස්සේ ඒ නලය දිගේ මාළු පැටව් ටික වේල්ලෙන් පල්ලෙහාට නිරුපද්‍රිතව ගිහින් වැටෙනවා!
මේකේ තව භයානකම ප්‍රශ්නයක් තියෙනවා. මේ මාළු පැටව් පල්ලෙහාට වැටෙන තැන කුරුල්ලෝ බලාගෙන ඉන්නවා උන්ව කන්න. ඒ නිසා මේ නලය හරවලා තියෙන්නේ ගඟේ වතුර වේගයෙන්ම යන හරියට. එතකොට මාළුන්ට ඉක්මනින්ම කුරුල්ලන්ගෙන් බේරිලා යන්න පුළුවන්.
මේ දැල් වලින් බේරිලා සමහර මාළු ටර්බයින් එක අස්සටම යන වෙලාවල් තියනවා. ගොඩක් අය හිතන්නේ ටර්බයින් එකේ තල වලට වැදිලා මාළුවා මැරෙනවා කියලා. හැබැයි ඇත්තම අවදානම ඒක නෙවෙයි! ⚙️💥
ලොකුම ප්‍රශ්නය තමයි "පීඩනය".
ටර්බයින් එක ඇතුළට එන වතුරේ පීඩනය මාරම වැඩියි, හැබැයි ටර්බයින් එකෙන් එළියට යද්දී පීඩනය එකපාරටම අඩු වෙනවා. මේ එකපාරට වෙන පීඩන වෙනස හින්දා මාළුන්ගේ ඇඟ ඇතුළේ තියෙන, උන්ට වතුරේ පාවෙන්න උදව් කරන swim bladder එක පිපිරෙන්න පුළුවන්!
මේ ප්‍රශ්න විසඳන්න 'පැසිෆික් නෝත්වෙස්ට් නැෂනල් ලැබ්' (PNNL) එකේ විද්‍යාඥයෝ මාර වැඩක් කළා. එයාලා හැදුවා "සෙන්සර් ෆිෂ්" කියලා පොඩි ඉලෙක්ට්‍රොනික් ගැජට් එකක්. මේක හරියට මාළුවෙක් වගේ. මේක ටර්බයින් එක අස්සට යැව්වාම, ටර්බයින් එක ඇතුළේ පීඩනය, වේගය කොහොමද කියලා ඔක්කොම ඩේටා මේ ගැජට් එකෙන් රෙකෝඩ් කරගන්නවා. 🤖🐟
මේ ඩේටා පාවිච්චි කරලා ඉංජිනේරුවරු අලුත්ම ජාතියේ ටර්බයින් හදලා තියෙනවා. අලුතෙන් හදපු ටර්බයින් අස්සෙන් ගියත් 98% ක්ම මාළුන්ට කිසිම අනතුරක් වෙන්නේ නෑ!
ඒ වගේම විද්‍යාඥයෝ ඇත්තම මාළුන්ගේ ඇඟ ඇතුළට පොඩි සෙන්සර් හයි කරලා (හරියට underwater GPS වගේ) උන් ගඟේ යන විදිහ ට්‍රැක් කරනවා. මේ සෙන්සර් වල බැටරිය බහින්නේ නැති වෙන්න, මාළුවා පීනනකොටම ඒකෙන් කරන්ට් එක හැදෙන විදිහට (fish-powered generators/piezoelectric device) මේවා හදලා තියෙනවා කියන එක ඇහුවාමත් පුදුම හිතෙනවා! හැබැයි ලංකාවේ මේවා තියනවද කියලා මම හරියටම දන්නෙ නෑ! දන්න කෙනෙක් ඉන්නවනම් කියන්න..
මිනිස්සුන්ට කරන්ට් එක ඕනේ, වතුර ඕනේ. ඒත් ඒකෙන් සොබාදහමට, සත්තුන්ට වෙන හානිය ගැන නොහිතා අපිට ඉස්සරහට යන්න බෑ. මැක්නරි වේල්ල ඇතුළේ තියෙන නිල් පාට සහ රෝස පාටින් සංකේතවත් කරන්නේ ඒක. නිල් පාටින් මිනිස්සුන්ට ශක්තිය දෙන වතුරත්, රෝස පාටින් ඒ වතුරේ ඉන්න ජීවීනුත් නියෝජනය කරනවා. 🌟
අපේ රටෙත් තියෙන මේ ජල විදුලි බලාගාර නිසා ගංගා වල මාළුන්ට වෙන බලපෑම ගැන ඔබ කවදාහරි කල්පනා කරලා තියෙනවද? තාක්ෂණයෙන් මේ වගේ පරිසර ප්‍රශ්න විසඳන එක ගැන ඔබට හිතෙන්නේ මොනවද? ඔබේ අදහස් පහළින් අනිවාර්යයෙන්ම Comment කරන්න. ඒ වගේම මේ වටිනා තොරතුරු අනිත් අයටත් දැනගන්න අනිවාර්යයෙන්ම Share කරන්න සහ ලිපියට Like එකක් දාන්නත් අමතක කරන්න එපා! 👇💬🔄
