Huy Tạ: Education, Business, Design, Ho Chi Minh City (2026)

27/12/2024

BƯỚC TIẾN ĐẾN AGI VÀ LỰA CHỌN CỦA NHÂN LOẠI

Vào vài ngày trước, một bước đột phá về công nghệ đã xuất hiện nhưng cộng đồng không mấy ai quan tâm. Đây là công nghệ có thể thay đổi hoàn toàn đời sống, kinh tế, chính trị của thế giới. Đó là ChatGPT o3—một mô hình Trí tuệ nhân tạo mới và tiệm cận hơn với AGI (Artificial General Intelligence). Trong bài viết này, tôi sẽ không cố gắng phán truyền tương lai, cũng không rao giảng điều hão huyền, mà thay vào đó, chỉ muốn vén màn cho những người đủ tò mò nhìn ra những vết nứt đang len lỏi ngay dưới chân chúng ta.

ChatGPT o3 đạt 87.5% điểm benchmark ARC-AGI—một bài test khắt khe về khả năng lập luận (reasoning), tập trung vào việc kiểm tra khả năng sáng lập kiến thức mới của AI mà không cần dữ liệu huấn luyện trước đó. Điều này khẳng định được 2 thứ quan trọng: một là sự phát triển của AI không hề chậm đi như dự đoán, hai là AGI hoàn toàn có thể thành hiện thực—một AI hoạt động hệt như một người bình thường, có thể lý luận, sáng tạo, đưa ra nghiên cứu, dữ liệu mới, và thú vị nhất là có thể self-aware (tự nhận thức). Khác với AI bây giờ chỉ dựa trên các dữ liệu có sẵn, AGI sẽ tự tạo ra các dữ liệu mới (synthetic data) để tự huấn luyện bản thân tốt hơn mỗi ngày. Vài người còn ví AGI như là “phát minh cuối cùng của loài người” vì từ đây, tất cả các phát minh tiếp theo đều sẽ là của AGI.

1. Kinh tế hậu AGI
Vậy kinh tế sẽ như thế nào khi có AGI? Chúng ta hay bàn luận loanh quanh là AI sẽ thay thế ngành nào, hay học hành thế nào để không bị đào thải. Những lời hô hào “Hãy tích hợp AI vào công việc!” hay “Hãy nâng cấp bản thân!”... vang dội như một lời cầu nguyện vô vọng trong đền thờ cũ kỹ. Vì liệu có khả thi khi AGI như vô vàn nhà khoa học nghiên cứu ngày đêm không nghỉ, với một thư viện tài liệu khổng lồ mà con người không thể nào tiếp cận đến? Nếu AGI trở thành hiện thực, nó sẽ cho bốc hơi hàng loạt lao động, không riêng gì ngành nào. Xét theo ChatGPT o3 đạt mức vượt trội hơn o1 chỉ trong thời gian vài tháng, sự tiến hóa của AI sẽ nhanh đến nỗi các tổ chức, chính phủ, xã hội sẽ không thể nào thích ứng kịp. Hãy nói về cuộc Cách mạng Công nghiệp một chút, nhiều người cho rằng một kỷ nguyên mới sẽ tạo ra những công việc mới. Những người nông dân bị máy cày thay thế sẽ đi làm một công việc khác. Tuy nhiên, với kỷ nguyên AI, không có gì chắc chắn rằng những công việc mới này sẽ được làm bởi con người. Thậm chí, theo nhà nghiên cứu AI David Shapiro thì mô hình tư bản hiện tại sẽ lỗi thời, nhường đường cho các thể chế khác thích hợp hơn trong một Jobless Society—nơi mà việc làm không còn là căn nguyên của lẽ sống.

2. Sự lỗi thời của chủ nghĩa Tư bản (Capitalism)
Khắp nơi, ta thấy những mảng tối chực chờ. Các công ty/tập đoàn ra sức cắt bớt nhân sự vì AI, giá cả lao động cũng tụt dốc, các mối quan hệ truyền thống giữa lao động và quyền lợi bị lung lay… Designer, artist, content writer,... đều đang trải nghiệm sự suy đồi giá trị này. Tất cả sự xáo trộn này đang diễn ra có thể là dấu hiệu cho thấy chúng ta đang trong thời kỳ chuyển giao kinh tế xã hội. Theo ý kiến của Geoffrey Hinton - người được mệnh danh là “Godfather of AI” thì AGI sẽ tạo ra sự thịnh vượng khổng lồ cho nhân loại, tuy nhiên, vì chúng ta đang sống trong chủ nghĩa Tư bản, sự thịnh vượng này chỉ tập trung vào các tập đoàn và số ít người giàu, làm gia tăng khoảng cách kinh tế giữa người giàu và người nghèo (nay đã mất việc), từ đó tạo ra mảnh đất màu mỡ cho chủ nghĩa Phát xít. Tôi nghĩ ý ông là, khi bất công gia tăng, sự bí bách sẽ dẫn tới xung đột dân sự, biểu tình, thù ghét. Và trong sự hỗn loạn đó, một con dê tế thần (scapegoat) sẽ được trưng lên để đổ tội, nó có thể là vùng miền, chủng tộc, quan điểm chính trị… và thế là chủ nghĩa Phát Xít hình thành. Thật ra, tôi thì tin là không phải lúc nào cũng vậy, tôi hi vọng con người sẽ tìm ra giải pháp để dung hòa. Và trong đó quan trọng nhất là của cải mà AGI làm ra sẽ được chia sẻ một cách công bằng cho mọi tầng lớp trong xã hội, chứ không phải vắt kiệt nhân loại vì lợi ích của số ít.

3. Sự thay đổi trong giáo dục
Tôi là một người đam mê giáo dục và hiện đang làm giáo dục. Khi nghe về các bước tiến hóa thần tốc của AI gần đây, chính tôi cũng phải e sợ về một tương lai mà format dạy học sẽ phải có sự thay đổi lớn cho phù hợp với thời đại. Format giáo dục “one size fits all” hiện tại của đa phần Đại học và Trung tâm đào tạo có thể sẽ không còn hiệu quả trong thời đại mới nữa. AI rất có thể sẽ cung cấp một lộ trình học tập cá nhân hóa hơn, kiến thức sâu hơn, giảng bài hay hơn là học trên trường. Tuy nhiên khi nghĩ lại, lý do tôi e sợ AI là do tôi nghĩ làm giáo dục là đồng nghĩa với “sản xuất” bài giảng, kiến thức, nghiên cứu, videos…—thứ mà tôi sẽ bị AI thay thế. Trong khi đáng ra, sứ mệnh của giáo dục là phải tập trung vào “nuôi dưỡng” tâm hồn người học, trang bị cho họ không phải chỉ kiến thức hàn lâm, mà là sự bền bỉ, sự ham học hỏi, sự kết nối với thế giới họ sống. Nếu AI giúp tôi “sản xuất” tư liệu giáo dục hiệu quả hơn, tôi nên chào đón AI mới phải. Bằng cách dò xét lý do tại sao tôi e sợ AI, tôi hiểu thêm rằng mối quan hệ của tôi với giáo dục hiện tại đang bị biến tướng, và điều này là trách nhiệm của tôi cần phải sửa đổi.

Mọi người thường có xu hướng ảo tưởng về những thứ sẽ xảy ra trong 1 năm, và coi nhẹ những thứ sẽ xảy ra trong 10 năm. Thế giới đang biến động chưa từng có, và chúng ta có lẽ chỉ mới ở điểm khởi đầu. Hãy cùng chờ xem khả năng linh hoạt của nhân loại sẽ dẫn dắt chúng ta đi tới đâu.

Huy Tạ, 27/12/2024.
—
Nguồn:
ChatGPT o3: https://www.maginative.com/article/openais-o3-sets-new-record-scoring-87-5-on-arc-agi-benchmark/
Phỏng vấn Geoffrey Hinton: https://www.youtube.com/watch?v=1tELlYbO_U8
Bài giảng của David Shapiro: https://www.youtube.com/watch?v=eD5GlCIS0sA

21/12/2024

Khi học thiết kế đồ họa, học viên thường háo hức với những kiến thức như bố cục, màu sắc, hay kỹ thuật phần mềm—những yếu tố mang lại hiệu quả tức thời, giúp thiết kế trở nên đẹp hơn ngay lập tức. Đây đều là những kỹ năng quan trọng, nhưng không vì vậy mà chúng ta có thể bỏ qua một yếu tố nền tảng sâu sắc hơn: Văn hóa thị giác.

Năm 2025, DAS sẽ tái định hình giáo trình các môn học đầu tiên, tập trung mạnh mẽ vào Văn hóa thay vì chỉ chú trọng Kỹ thuật. Hai môn học Visual Perception và Creative Imagery không chỉ hướng dẫn học viên cách trang trí, mà còn mở ra cách nhìn sâu sắc hơn về thế giới—từ đó tạo nên những thiết kế thật sự có ý nghĩa.

Phần lớn mọi người chỉ nhìn thấy những gì hiển hiện trước mắt. Nhưng với một designer, nhiệm vụ không chỉ dừng ở đó. Họ cần khám phá những câu chuyện ẩn giấu sau mọi thứ mà họ quan sát được, nhận diện những “hidden patterns” của thế giới—những cách mà lịch sử, văn hóa và cảm xúc đan xen vào hình ảnh, biểu tượng hay màu sắc. Khi một designer nhìn thấy được điều này, nguồn cảm hứng của họ sẽ trở nên bất tận, mọi góc cạnh của cuộc sống đều trở thành ý tưởng. Họ sẽ không còn cảm giác cạn kiệt sáng tạo thêm một lần nào nữa. Đây cũng chính là nền tảng vững chắc để thiết kế mang giá trị sâu sắc hơn, tồn tại lâu dài hơn, và dễ dàng chinh phục khách hàng hơn.

01/12/2024

THE CRISIS OF MEANING: KHỦNG HOẢNG Ý NGHĨA CUỘC ĐỜI

“Giới trẻ hiện nay sướng vậy mà bày đặt trầm cảm.”
“Người thời trước trải qua chiến tranh cực khổ mà có sao đâu. Thời nay bọn nhỏ mong manh quá.”
“Mấy đứa nhỏ giờ chả biết làm gì, ý chí thấp, suốt ngày loanh quanh cái điện thoại chơi game.”

Đó là những lời mỉa mai không khó tìm thấy trong cuộc sống hiện nay. Vấn đề trầm cảm, tự tử, mất phương hướng của giới trẻ nhiều hơn ngày trước tuy không có số liệu cụ thể, lại được cảm nhận rõ nét hơn bao giờ hết theo thời gian, và ngày càng trở nên nghiêm trọng đến mức các quốc gia phải có những bước đi chiến thuật để xử lý. Luật cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội ở Úc gần đây là một ví dụ. Tôi làm trong ngành giáo dục, tiếp xúc với Gen Z hàng ngày, thấy rõ rằng sự mất phương hướng của giới trẻ hiện nay ngày càng nhiều. Dường như đa số họ không có bất cứ động lực nào, rất dễ rơi vào các trạng thái tiêu cực, từ đó tổn hại đến tương lai của chính họ. Nhưng liệu bản thân họ có phải là nguyên do chính? Với diễn biến mang tính hệ thống của vấn đề này, tôi nghĩ là không. Những người đổ lỗi cho giới trẻ vì điều này đang bỏ qua một thảm họa nghiêm trọng của cuộc sống hiện đại, một khủng hoảng mà các học giả hay gọi là “The Crisis of Meaning” (Khủng hoảng ý nghĩa cuộc đời). Đây là một topic lớn, bài viết này chỉ có thể nói lên vài phần, nhằm định hình cơ bản lý do tại sao xã hội hiện đại thất bại trong việc cung cấp ý nghĩa cuộc sống cho mọi người. Bài viết dùng nhiều ý tưởng của Tiến sĩ tâm lý học John Vervaeke.

1. Trạng thái Flow và cơ chế tạo dựng ý nghĩa

Hãy tưởng tượng một vận động viên leo núi, từng bước chân cắm chắc trên mặt đá, mỗi bước đi là một thử thách được chinh phục. Ở giây phút đó, họ không chỉ leo núi; họ hòa mình với núi, với từng hơi thở, với chính bản thể của họ. Họ quên đi tất cả mọi thứ xung quanh: không gian, thời gian, phiền muộn… Đây chính là trạng thái Flow mà các nhà tâm lý học ca ngợi – một dòng chảy của sự tập trung toàn diện, nơi mà Kỹ Năng và Thử Thách đạt đến một sự cân bằng hoàn hảo.

Trong trạng thái Flow, con người quên đi thời gian trôi, trở nên tập trung, sáng suốt, nhanh nhẹn, sáng tạo hơn. Flow không chỉ là niềm vui; nó là nơi con người tìm thấy ý nghĩa. Trong trạng thái này, mỗi thử thách vượt qua mang lại sự thỏa mãn sâu sắc, bởi chúng ta cảm nhận mình đang phát triển, đang tiến hóa – đang trở thành một điều gì đó cao cả hơn chính mình. Sự cân bằng giữa Kỹ Năng và Thử Thách là trọng yếu để Flow xảy ra.

Nhưng xã hội hiện đại, với những nhịp điệu vội vã và những kỳ vọng phi lý, đã phá vỡ sự cân bằng này. Thử thách cuộc sống – áp lực tài chính, xã hội – trở nên quá lớn, đè bẹp kỹ năng ứng phó của giới trẻ, dẫn đến lo âu và căng thẳng. Ngược lại, một số người sống trong sự dễ dàng lại không tìm thấy thử thách nào đáng để họ vươn lên, dẫn đến chán nản và lười biếng. Thế hệ này đang mất dần cơ hội bước vào trạng thái dòng chảy – mất đi ý nghĩa sâu sắc của sự tồn tại.

2. Sự dựa dẫm vào các chất xúc tác Flow State nhân tạo

Không thể tìm thấy ý nghĩa ở các hoạt động thường ngày, nhiều người đã tìm tới các xúc tác Flow State nhân tạo như: trò chơi điện tử, mạng xã hội, chất cấm. Những nền tảng này được thiết kế để khai thác chính những cơ chế tạo nên Flow, đó là lý do nó gây nghiện đến vậy. Mỗi khi đánh xong quái vật, chúng ta mạnh lên để đánh quái cấp cao hơn. Mỗi khi lướt TikTok, chúng ta cảm thấy kích thích hơn rồi lại lướt qua video khác. Dopamine được kích thích không ngừng khiến chúng ta không thể nghỉ chơi được. Flow State này tuy tạo được sự thỏa mãn nhất thời, nhưng cái giá phải trả là sự mất kết nối với thực tế cuộc sống. Các điểm số cao trong game, các mối quan hệ tốt với NPC không chuyển hóa thành sự phát triển thật sự ở ngoài đời. Và likes/shares trên mạng xã hội? Chúng là những đại diện nông cạn cho sự kết nối thực sự giữa người với người.

Ở đây tôi không quỷ quyệt hóa Game hay TikTok vì tôi cũng chơi để giải trí, tuy nhiên nên hạn chế nhất có thể và nhận thức được rằng các Flow State này có thể làm gián đoạn các Flow State khác bền vững, ý nghĩa hơn.

3. Sự mất mát của Participatory Knowing

Điều này dẫn chúng ta đến một vấn đề sâu sắc hơn: sự xói mòn của Participatory Knowing (kiến thức tham gia). Kiến thức tham gia là loại kiến thức bạn có được khi khi đắm mình trọn vẹn vào một hoạt động mà khi đó, bạn và thế giới hòa vào nhau. Những kiến thức bạn có được ở Participatory Knowing là chủ quan, chỉ xảy ra giữa bạn và thế giới. Ví dụ khi nấu ăn, bạn tự biết bỏ bao nhiêu muối mà không cần công thức, đôi khi cảm giác như tổ tiên chỉ bảo. Hay khi thiết kế, bạn biết nên đặt chữ ở đâu cho đẹp mà không cần lý thuyết nào.

Nhưng thế giới hiện đại, với sự ám ảnh về kiến thức khách quan, kiến thức trừu tượng, tách biệt, phân tích, đã thay thế những trải nghiệm này bằng các khái niệm lý thuyết khô cứng. Kết quả là, chúng ta trở thành một thế hệ biết rất nhiều về thế giới, nhưng lại không cảm thấy thuộc về nó.

4. Sự phân hủy của các Khung Văn Hóa (Cultural Framework)

Trong lịch sử nhân loại, các nghi lễ, thần thoại và hoạt động động cộng đồng đã tạo ra nền tảng chung cho việc tạo ra ý nghĩa cuộc đời. Chúng nhắc nhở mọi người về vị trí của họ trong vũ trụ, trách nhiệm của họ đối với cộng đồng và những lý tưởng cao cả hơn mà họ nên phấn đấu và hướng tới. Những khuôn khổ văn hóa này mang lại cho cá nhân cảm giác về sự gắn bó, mục đích sống và bản chất mỗi người. Trong thời đại hiện đại, những cấu trúc này đã bị xói mòn, thay thế bằng văn hóa chủ nghĩa cá nhân.

Chủ nghĩa cá nhân hiện đại, với lời hứa về tự do tuyệt đối, đã để giới trẻ tự mình gánh vác việc tạo dựng ý nghĩa cuộc sống. Nhưng tự do mà không có định hướng sẽ chỉ dẫn đến sự hoang mang và lạc lối. Họ không chỉ mất kết nối với người khác mà còn mất kết nối với chính bản thân mình.

5. Chúng ta có thể làm gì?

Bước đầu tiên là chiếm lại sự cân bằng giữa Thử thách và Kỹ năng. Tìm kiếm các hoạt động khiến bạn hứng thú, phát huy khả năng của bạn mà không làm bạn choáng ngợp. Có thể là thành thạo một nghề thủ công, theo đuổi sự nghiệp bạn thích hoặc tham gia các hoạt động thể thao hoặc nghệ thuật.

Tiếp theo, chúng ta cần tái đầu tư vào Participatory Knowing. Hãy ra ngoài và làm gì đó với thân thể của bạn. Nói chuyện trực tiếp với mọi người. Kết nối lại với thế giới không phải như một ý tưởng trừu tượng mà là một thực tế sống động, có hơi thở.

Cuối cùng, chúng ta phải khôi phục lại những câu chuyện chung. Điều này không có nghĩa là quay trở lại quá khứ, mà là khám phá lại những gì có giá trị trong quá khứ. Những huyền thoại, nghi lễ và hoạt động cộng đồng sẽ nhắc nhở chúng ta về sự kết nối và tiềm năng siêu việt của mình. Chúng cung cấp cho chúng ta một bản đồ để điều hướng sự phức tạp của cuộc sống và tìm ra ý nghĩa trong quá trình này.

Crisis of Meaning là một chủ đề phức tạp. Trong khuôn khổ bài viết này, tôi chỉ có thể đưa ra một số ý để khái quát hóa một vài nguyên do. Các bài viết liên quan tôi sẽ viết sau ở page này.

Huy Tạ,
01/12/2024.

Credit:
https://www.reuters.com/technology/australia-passes-social-media-ban-children-under-16-2024-11-28/
https://www.youtube.com/watch?v=ERdJDVdbkcY

---
IG:
DAS Page: https://www.facebook.com/DesignAnthropologySchool
Youtube: https://www.youtube.com/.../DASDESIGNANTHROPOLOGYS.../videos

22/11/2024

BỨC TRANH GIAI CẤP NGÀNH DESIGN: VƯƠNG MIỆN, CÂY GẬY, GÔNG KÌM, VÀ ĐÔI CÁNH

Thường khi nghĩ về định hướng ngành nghề, designer sẽ nghĩ đến việc phân chia các chuyên môn như: UI/UX Design, Brand Identity, Motion Graphic, Advertising,... Cách chia này tuy hợp lý về mặt công việc, tuy nhiên chưa nói lên đầy đủ được bản chất của sự nghiệp. Với tư cách một người làm giáo dục, tôi đứng trong và ngoài sự vận hành của ngành để đưa ra một góc nhìn khác. Lưu ý rằng bài viết này chủ yếu là một bài tập tư duy cá nhân, không nhằm chỉ trích bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào. Người đọc nên xem đây là tài liệu tham khảo, không phải một nghiên cứu khoa học.

—
Ngành thiết kế đồ họa, giống như mọi lĩnh vực có cấu trúc, được định hình bởi các vai trò mang trong nó quyền lực, trách nhiệm, hay sự phục tùng. Trong khuôn khổ đó, xuất hiện 4 nguyên mẫu: Tyrant - bạo chúa, Master - chủ nô, Slave - nô lệ, và Freeman - người tự do. Với bản chất biến thiên, các vai trò này trình diễn một điệu nhảy vĩnh cửu, tạo dựng nên các cách khác nhau mà designer có thể vươn lên, hoặc mắc kẹt trong chính vai diễn của mình. Việc hiểu được các vai trò này có thể mở đường cho một cái nhìn sâu sắc về sự phát triển cá nhân.

1. Tyrant - Thế lực vô hình tạo lập trật tự

Tyrant không đại diện cho một cá thể nào, mà đại diện cho một thế lực vô hình thống trị cách designer điều hướng trong ngành. Các tập đoàn, công ty quảng cáo lớn, các kỳ lân độc quyền công nghệ sáng tạo/sản xuất, trong nỗ lực cung cấp tài nguyên và các khuôn khổ (framework) để ngành hoạt động, có thể áp chế ngành design theo hướng của họ. Họ dùng các thiết chế như quy trình, chức danh, tài nguyên, giải thưởng,... để định hình ngành, buộc mọi người theo luật chơi hoặc đánh liều việc bị khai trừ. Ở trạng thái tốt nhất, Tyrant mang lại sự ổn định, cho phép designer tạo ra các giá trị ý nghĩa. Khi không được kiểm soát, chúng kìm hãm sự sáng tạo, đòi hỏi sự tuân thủ và ngăn chặn sự đổi mới. Sự thống trị của Tyrant cũng như mặt trời, có thể chiếu sáng hoặc thiêu cháy. Tyrant không khát khao sự thống trị, Tyrant bị nguyền rủa phải thống trị, và chúng ta bị cưỡng bách phải tuân theo.

2. Master - Những chủ nô dẫn đường

Dưới nắng mặt trời cai trị của Tyrant, những Master - chủ nô xuất hiện, mang theo chỉ dẫn đến cho nô lệ. Master là những người trung gian, chuyển đổi các yêu cầu bao quát của Tyrant thành những nhiệm vụ rõ ràng cho người khác thực hiện. Đây có thể là những người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đảm bảo đáp ứng thời hạn và duy trì các tiêu chuẩn. Ở trạng thái tốt nhất, Master cung cấp các định hướng rõ ràng, cấu trúc sự hỗn loạn thành sản phẩm mang lại giá trị. Master cũng có thể đi quá đà, trở thành kẻ áp bức đè nén tinh thần của những người dưới trướng. Hoặc vài người thì giống như Orpheus trong thần thoại Hy Lạp, chơi bản nhạc quyến rũ làm dịu lòng người nhưng lại dẫn dắt những linh hồn đi qua địa ngục mà không biết rằng đích đến chỉ là một vòng lặp không hồi kết. Một Master tốt biết cách cân bằng giữa thẩm quyền và sự đồng cảm, phát huy tối đa khả năng của những người họ giám sát.

3. Slave - Những nô lệ tạo tác

"Man is born free, and everywhere he is in chains." - Rousseau. Đa phần chúng ta là Slave - hay được nói vui là nô lệ tư bản. Nếu một người phải làm công việc mà người đó không thích, với một mức lương không đủ cho nhu cầu căn bản, dưới trướng một Master bắt nạt mỗi ngày mà không dám rời đi, thì người đó là nô lệ. Cho dù có chức danh cao, làm cấp trên vài người khác, nhưng nếu không có thời gian cho mình thì vẫn chỉ là một nô lệ, có khác chăng là mang xiềng xích vàng thay vì sắt. Một nô lệ muốn vươn lên, đầu tiên phải nhận thức được vị trí của mình, sau đó cố gắng hết sức để bẻ gãy gông xiềng lung linh mang đang trên người bằng kiến thức, kỹ năng, sức mạnh. Hầu hết chúng ta đều bắt đầu là phận Slave, chỉ khác nhau ở chỗ chúng ta chấp nhận, hay coi nó như bàn đạp để vượt lên. Lưu ý rằng, không phải người làm công nào cũng là nô lệ, có những người làm vì muốn cống hiến, hoặc theo thỏa thuận có lợi, trong trường hợp đó, họ là Freeman.

4. Freeman - Những kẻ vượt qua

Freeman mang trong mình lý tưởng về sự tự do. Họ vượt khỏi tầm kiểm soát trực tiếp của Tyrant hay Master, thường làm việc như những Freelancer hoặc Studio Owner. Họ có kiến thức, mạng lưới quan hệ, và sự tự tin để lựa chọn khách hàng, sếp, hay dự án của mình. Họ sống theo các giá trị và quy tắc riêng của họ. Freeman rất hiếm, nhưng họ là minh chứng cho sự khả thi của việc phát triển độc lập trong ngành. Họ đại diện cho thắng lợi của kỹ năng, kỷ luật và lòng tin vào bản thân trước các thế lực áp bức. Họ có nhiều lựa chọn hơn Slave, ít trách nhiệm hơn Master - một sự cân bằng tốt để tồn tại. Nhưng sẽ sai lầm khi nghĩ rằng họ có được mọi thứ dễ dàng. Tự do cũng có nghĩa là không có gì bảo đảm, không ai chỉ bảo mỗi ngày, và phải chịu trách nhiệm cho tất cả sai lầm của mình. Và đôi khi, nhiều người lại chọn sống trong sự thoải mái của gông xiềng thay vì đối mặt với gió bão của tự do.

5. Cuộc đấu tranh cho sự cân bằng

Tyrant ban phát trật tự, Master duy trì trật tự, Slave sáng tạo trong trật tự, Freeman phá vỡ trật tự. Trường học hiện đại - được hình thành trong thời công nghiệp hóa, thường nắm vai trò đảm bảo bộ máy này vận hành trơn tru. Trong thời gian đầu, khi bộ máy chưa hoàn chỉnh, những khe nứt được tạo ra mở cơ hội cho sự biến chuyển vai trò. Vào thời kỳ hậu tư bản ngày nay, bộ máy đã trở nên tinh xảo hơn, các khe nứt ngày càng nhỏ làm cho những bánh răng ngoạm vào nhau, một phần hỗ trợ, một phần kìm hãm. Nhưng chúng hỗ trợ cho gì và kìm hãm gì là một câu hỏi xã hội khó mà giải thích ngắn gọn. Trường học ngày nay cũng đang ở một vị thế đặc biệt. Họ có sức mạnh uốn ngắn Slave thành Freeman, hoặc bẫy họ vào sự nô dịch.

Tyrant, Master, Slave, hay Freeman và cả năng lượng hỗn loạn do sự tương tác của họ đều cần thiết cho ngành vận hành. “One must have chaos in oneself to give birth to a dancing star.” - Nietzsche. Sự hỗn loạn này định hình cách chúng ta sống và làm việc, cũng đại diện cho các cơ hội phát triển hay thụt lùi. Để điều hướng hệ thống này, đầu tiên phải hiểu vị trí của chúng ta trong đó, sau đó tìm sự cân bằng giữa phục tùng và nổi loạn, luôn giữ tinh thần phấn đấu vì điều gì đó lớn lao hơn.

Huy Tạ,
22/11/2024.

---
IG:
DAS Page: https://www.facebook.com/DesignAnthropologySchool
Youtube: https://www.youtube.com/.../DASDESIGNANTHROPOLOGYS.../videos

15/11/2024

NHỮNG DESIGNER YẾU ĐUỐI.

Tôi đã đắn đo rất lâu trước khi thực hiện video này, phần vì lo rằng nó sẽ gây tổn thương cho nhiều người, phần vì có thể dẫn đến ảnh hưởng công việc kinh doanh và bị cô lập. Thế nhưng, tôi nghĩ rằng đây cũng là một phần của hành trình rèn luyện sự trung thực với bản thân. Và vì vậy, tôi quyết định tiến hành.

Rudyard Kipling từng nói: “The individual has always had to struggle to keep from being overwhelmed by the tribe. If you try it, you will be lonely often, and sometimes frightened. But no price is too high to pay for the privilege of owning yourself.” Dịch: "Cá nhân luôn phải đấu tranh để không bị nhấn chìm bởi đám đông. Nếu bạn thử làm điều đó, bạn sẽ cảm thấy cô đơn và sợ hãi. Nhưng không cái giá nào là quá đắt để có được đặc ân làm chủ chính mình.".

Đối với tôi, trung thực với chính mình là nền tảng của việc hình thành quan điểm rõ ràng, định hướng con đường đang đi và sống thoải mái hơn với chính bản thân. Đó cũng là điều tôi mong muốn cho tất cả mọi người. Nhận ra những điểm yếu của mình sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản thân, từ đó mạnh mẽ hơn. Vì vậy, video này không nhằm chỉ trích hay lên án, mà hướng đến phân tích tâm lý và lý do vì sao chúng ta nên khắc phục những hạn chế của mình.

Video này không nói về design, nhưng theo tôi, đây có lẽ là một trong những video quan trọng nhất tôi từng thực hiện. Xem ở đây: https://youtu.be/uh3J1QaBr5k

Ref:
Arthur Gordon, “Six Hours with Rudyard Kipling” The Kipling Journal (June 1967), p. 7

---
IG:
DAS Page: https://www.facebook.com/DesignAnthropologySchool
Youtube: https://www.youtube.com/.../DASDESIGNANTHROPOLOGYS.../videos

12/11/2024

SỰ XUNG ĐỘT GIỮA DESIGNER VÀ NGÀNH GRAPHIC DESIGN

Thế giới Thiết kế đồ họa chứa đựng một nghịch lý thầm lặng nhưng tàn bạo, một sự chia rẽ nội tâm đang âm ỉ trong những người chọn con đường này. Nghịch lý này gặm nhấm tinh thần của các nhà thiết kế, một cuộc chiến làm suy yếu sức sống và sự sáng suốt, để lại một tâm hồn yếu đuối, run rẩy dưới sức nặng của tham vọng. Bài viết này không nhắm tới việc than vãn, hay hướng dẫn cách để thoát khỏi xung đột này, mà nhắm vào việc cung cấp nhận thức về một vấn đề khó nói, từ đó xoa dịu designer và giúp họ có cái nhìn nhân văn hơn về nghề.

1. Điều gì làm một design trở nên có giá trị?

Lần nọ khi giảng dạy, tôi hỏi học viên rằng: “Điều gì làm một thiết kế có giá trị?”. Họ trả lời: “Thẩm mỹ, xử lý vấn đề, sự sáng tạo, sự linh hoạt,...” Sau đó tôi hỏi tiếp rằng: “Điều gì làm nên một thiết kế có giá trị trong mắt khách hàng?” Câu trả lời lúc này thay đổi. Có rất ít điểm chung giữa ý niệm về giá trị của một thiết kế xảy ra giữa designer và khách hàng. Những điều làm thăng hoa tâm hồn designer, làm cho họ cảm thấy có mục đích, thường không mang giá trị gì trong từ điển của khách hàng. Thay vào đó, khách hàng tìm kiếm thứ khác: một câu chuyện mạch lạc, một quy trình an toàn đảm bảo sự thành công – những điều đè nặng lên tinh thần của designer, trói buộc họ vào một thực tại khác.

2. Sự chuyên chế của quy trình thiết kế

Đầu tiên, tôi xin trích một đoạn rất hay của Paula Scher - một nhà thiết kế gạo cội của thế giới:

“If the process of a large-scale corporate identity project looks too simple and too inexpensive, the client won’t trust the process or believe in the ensuing design. I began to learn that corporate clients tended to respect work in direct proportion to the complexity of stages and the corresponding fees. They prefer buying process as opposed to design.” - Paula Scher, Make It Bigger.

Dịch nôm na ra là: “Nếu quy trình của một dự án nhận diện thương hiệu quy mô lớn có vẻ quá đơn giản và không tốn kém, khách hàng sẽ không tin tưởng vào quy trình hoặc tin vào các thiết kế tiếp theo. Tôi bắt đầu hiểu rằng sự tôn trọng của khách hàng đối với thiết kế tỷ lệ thuận với mức độ phức tạp của các giai đoạn và các khoản chi phí tương ứng. Họ thích mua quy trình hơn là thiết kế.” - Paula Scher, Make It Bigger.

Paula Scher đã nắm bắt được một sự thật về tâm lý khách hàng: họ mong cầu một màn trình diễn, một sân khấu của sự nỗ lực. Quy trình thiết kế là một thứ quyến rũ, nó cho khách hàng thấy được mồ hôi nước mắt của designer. Dù một quy trình tốt chưa chắc đã đảm bảo một thiết kế tốt. Theo Paula Scher, để một thiết kế tốt thì trong đó còn là trực giác của designer.

“It is the rare combination of the designer’s intelligence, intuition, inspiration, and aesthetic sense—dare I say talent?—that makes for successful design.” - Paula Scher, Make It Bigger.

Dịch: “Chính là sự kết hợp hiếm hoi giữa sự thông minh, trực giác, cảm hứng, và thẩm mỹ của designer - tôi dám nói là tài năng - tạo nên một thiết kế thành công.” - Paula Scher, Make It Bigger.

3. Thảm kịch của designer

Designer vào ngành mang theo tâm thế của một người muốn làm mọi thứ trong cuộc sống tốt đẹp lên. Ấy thế mà, trong thế giới thực tại, sự thiên vị quy trình của khách hàng đã làm cho đa số các công ty đầu tư vào việc phức tạp hóa các giai đoạn, quên đi mất và tách rời những giá trị quan trọng với designer ra khỏi công việc design. Tôi sẽ trích Paula Scher lần nữa:

“Design-management symposiums tend to spend an enormous amount of time discussing process and rarely address intuition as part of that process.” - Paula Scher, Make It Bigger.

Designer thường rèn luyện trực giác của mình thông qua các kiến thức và kinh nghiệm, và đây là một phần quan trọng trong quá trình xử lý vấn đề thiết kế. Tuy nhiên trực giác thường ít được để ý tới vì nó quá trừu tượng và dễ bị hiểu nhầm. Như đoạn sau đây có nói:

“The act of designing is more ephemeral; it is an intuitive process informed by external forces that direct the intuition. Whereas a solution can be explained, the process that created it can never adequately be understood. That’s why the process is so mistrusted, misunderstood, even resented. It is not scientific or democratic, cannot be learned by following an appropriate course of study, and cannot even be equally understood or appreciated by people of similar intellects and levels of education.” - Pauler Scher, Make It Bigger.

Dịch: “Hoạt động thiết kế mang tính phù du hơn; đó là một quá trình trực giác được dẫn dắt bởi các thế lực ngoại lai. Trong khi một giải pháp có thể được giải thích, thì quá trình tạo ra nó không bao giờ có thể được hiểu đầy đủ. Đó là lý do tại sao quá trình này lại bị nghi ngờ, hiểu lầm, thậm chí là phẫn nộ. Nó không khoa học hay dân chủ, không thể học được bằng cách theo một chương trình học tập phù hợp, và thậm chí không thể được hiểu hoặc đánh giá cao như nhau bởi những người có trí tuệ và trình độ học vấn tương tự.” - Paula Scher, Make It Bigger.

Bản chất thật sự của thiết kế do đó trở nên xa lạ, và nhà thiết kế - người mang tầm nhìn rộng hơn - bị xiềng xích vào sự tầm thường, tính nghệ thuật của họ bị pha loãng, trở nên phải phục tùng đối tượng khán giả không thể hiểu được thiết kế. Ví như câu chuyện về việc anh thợ máy gõ một nhát búa để sửa một chiếc xe, tiền gõ búa 1 đồng nhưng tiền biết gõ ở đâu là 999 đồng. Bi kịch ở đây là dù vị khách đã sửa được chiếc xe, nhưng vẫn cảm thấy anh thợ máy lấy giá quá đắt. Nếu viết tiếp câu chuyện một cách thực tế thì có lẽ vị khách hàng sẽ đòi giảm giá vì việc gõ chiếc búa xảy ra quá nhanh, không theo quy trình phức tạp hay có những suy nghĩ sâu sắc đằng sau nhát búa đó. Và anh thợ máy sẽ phải nhượng bộ để có được phần tiền còn lại trong sự bức bối.

4. Cơ chế đằng sau việc thiên vị quy trình

Tôi cực kỳ lên án việc quỷ quyệt hóa khách hàng. Rất nhiều designer nghĩ rằng, khách hàng là những sinh vật ngoài hành tinh khó hiểu, và muốn những thứ kỳ lạ. Thật ra, họ cũng là con người, họ tìm kiếm thứ thân thuộc và lo ngại thứ lạ thường. Việc thiên vị quá trình thay vì kết quả là một phản ứng rất tự nhiên. Hãy nghĩ về thuở xưa, nhân loại có những nghi lễ phức tạp để tạo lập một thứ gì đó thần thánh. Nếu nghi lễ không đòi hỏi cao thì làm sao tạo ra một thứ quan trọng được? Hay một vị tướng thắng trận đi về quê nhà, thứ người dân cần không phải là được thông báo về kết quả ai thắng, mà là những câu chuyện ly kỳ về vết sẹo kia, sự căng thẳng, sự đấu tranh đến ngã quỵ rồi vươn lên tái sinh. Khách hàng cũng vậy, như chúng ta, mong cầu một câu chuyện để cảm nhận được sản phẩm thiết kế. Sản phẩm thiết kế theo tôi cũng giống như vết sẹo sa trường của vị tướng kia, thứ làm nó thú vị là câu chuyện đằng sau. Hay nói cách khác, nên coi sản phẩm thiết kế là một thánh tích (relic) được tạo nên từ một quá trình nghiên cứu, tôi luyện, tư duy đầy sự hy sinh, khổ hạnh của designer.

5. Thảm kịch mang đến hy vọng

Cuộc xung đột này cho dù mệt mỏi, cũng có thể mang đến sự cứu rỗi. Vì ở đây, chính là thứ phân biệt giữa người và trí tuệ nhân tạo. Trí tuệ nhân tạo trao cho khách hàng một kết quả nhanh chóng, đẹp đẽ, nhưng trần trụi, rỗng ruột. A.I không thể đau khổ, không có mồ hôi nước mắt, không có một quy trình mà khách hàng có thể tham gia vào. Sản phẩm thiết kế của A.I như một điểm hành hương mà không có sự khổ hạnh, một vết sẹo trang trí vắng bóng lịch sử, một trinh nữ hy sinh bên vệ đường mà không có nghi lễ cúng dâng.

Để tồn tại, designer sẽ chỉ cần phải nhận thức được điều này, chú trọng thấu hiểu văn hóa thị giác: những nghi lễ quy trình, rèn dũa các câu chuyện, cải thiện mối quan hệ sâu sắc với khách hàng để vượt khỏi sự tầm thường. Đây chính là sức mạnh thật sự, con đường vượt lên trên nghịch cảnh, một chân trời mới cho linh hồn designer mà tôi hy vọng nhất. Ở Việt Nam hiện tại cũng đã có các agency/studio cân bằng được thiết kế thẩm mỹ và câu chuyện. Kết lại, tôi muốn mang một đoạn quote rất hay của Paula Scher, cũng trong cuốn sách Make It Bigger:

“The answer lies in working effectively with other, often exasperating, people in politically complex situations. This means understanding human nature and learning to explain to ordinary people how extraordinary design can be. Every design success story makes the process easier. Every piece of writing in a mainstream magazine or newspaper that explains how design functions makes the process easier. Every talented designer who persuades a corporation that an innovative solution works makes the process easier. Every talented designer who designs a better package, a better book jacket, or a better magazine makes the process easier. Every client who supports a designer makes the process easier. Every client who can accept a design because they have come to believe in the intelligence and instincts of the designer makes the process easier. Every client who can accept the subjectivity in a design decision makes the process easier. Every committee that looks at a new design and does not ask the designer to make it bigger makes the process easier. In fact the process gets a little bit easier all the time.”

Tạm dịch: “Câu trả lời nằm ở việc làm việc hiệu quả với những người khác, thường là những người khó chịu, trong những tình huống chính trị phức tạp. Điều này có nghĩa là hiểu được bản chất con người và học cách giải thích cho những người bình thường về các thiết kế phi thường. Mỗi câu chuyện thành công về thiết kế đều giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Mỗi bài viết trên một tạp chí hoặc tờ báo chính thống giải thích về cách thiết kế hoạt động đều giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Mỗi nhà thiết kế tài năng thuyết phục một công ty rằng một giải pháp sáng tạo có hiệu quả sẽ giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Mỗi nhà thiết kế tài năng thiết kế một bao bì đẹp hơn, một bìa sách đẹp hơn hoặc một tạp chí tốt hơn sẽ giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Mỗi khách hàng ủng hộ một nhà thiết kế sẽ giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Mỗi khách hàng có thể chấp nhận một thiết kế vì họ đã tin vào trí thông minh và bản năng của nhà thiết kế sẽ giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Mỗi khách hàng có thể chấp nhận tính chủ quan trong quyết định thiết kế sẽ giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Mỗi ủy ban xem xét một thiết kế mới và không yêu cầu nhà thiết kế làm cho nó lớn hơn sẽ giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Trên thực tế, quá trình này sẽ ngày càng trở nên dễ dàng hơn một chút theo thời gian.”

Huy Tạ,
12/11/2024.

---
IG:
DAS Page: https://www.facebook.com/DesignAnthropologySchool
Youtube: https://www.youtube.com/.../DASDESIGNANTHROPOLOGYS.../videos

Huy Tạ: Education, Business, Design

27/12/2024

21/12/2024

01/12/2024

22/11/2024

15/11/2024

12/11/2024

Address

Telephone

Website

Alerts

Contact The Business

Shortcuts

Share