28/09/2026
नेपालबाट सीप पनि निर्यात हुन्छ। फरक यत्ति हो—सीप बेच्न मान्छेले देश छोड्नै पर्दैन।
नेपालमै बसेर विदेशको कम्पनीका लागि सफ्टवेयर बनाउनु, वेबसाइट तयार गर्नु, डिजाइन गर्नु वा कुनै डिजिटल सेवा दिनु पनि निर्यात हो। सामान बोकेको ट्रक सीमापार नगए पनि, काम इन्टरनेट हुँदै ग्राहकसम्म पुग्छ। त्यसको भुक्तानी नेपाल आउँछ।
नेपालको सूचना प्रविधि क्षेत्रबारे केही प्रतिवेदन पढ्दा यही कुराले ध्यान तान्छ। हामीले भविष्यको सम्भावना भनेर चर्चा गरिरहेको काम, नेपाली कम्पनी र फ्रिल्यान्सरहरूले पहिलेदेखि नै गरिरहेका रहेछन्। अहिलेको प्रश्न काम सुरु हुन्छ कि हुँदैन भन्नेभन्दा पनि, यसलाई कति व्यवस्थित र ठूलो बनाउन सकिन्छ भन्ने हो।
यसलाई केही तथ्यबाट बुझौँ।
IIDS ले जुलाई २०२३ मा सार्वजनिक गरेको “Unleashing IT: Advancing Nepal’s Digital Economy” प्रतिवेदनअनुसार, नेपालबाट सन् २०२२ मा करिब ५१ करोड ५४ लाख अमेरिकी डलर अर्थात् USD 515.4 million बराबरको IT तथा IT-सक्षम सेवा निर्यात भएको अनुमान गरिएको थियो। यो सन् २०२१ को तुलनामा ६४.२ प्रतिशत बढी थियो। त्यसमा कम्पनीहरूको निर्यातसँगै सफ्टवेयर र प्रविधिमा काम गर्ने फ्रिल्यान्सर तथा अन्य डिजिटल सेवा दिने व्यक्तिहरूको आम्दानी पनि समावेश थियो।
अध्ययनले त्यतिबेला IT तथा IT-सक्षम सेवा निर्यातमा करिब ६६,५०९ फ्रिल्यान्सर संलग्न रहेको अनुमान गरेको थियो। यी सबै सफ्टवेयर Developer मात्रै थिएनन्। डिजाइन, लेखन, अनुवाद, डाटा इन्ट्री र अन्य डिजिटल काम गर्नेहरू पनि यसमा पर्थे। यो सन् २०२२ को अनुमान हो, आजको ठ्याक्कै संख्या होइन।
त्यसैले IT क्षेत्रको कुरा गर्दा कोड लेख्ने काम मात्र सम्झिनु अधुरो हुन्छ। यसभित्र फरक सीप भएका मानिसका लागि फरक काम छन्। तर एउटा कुरा सबैमा समान छ—ग्राहकलाई उपयोगी हुने काम दिन सक्नुपर्छ।
त्यही प्रतिवेदनले उक्त निर्यात रकमलाई नेपालको तत्कालीन कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १.४ प्रतिशत र विदेशी मुद्रा सञ्चितिको करिब ५.५ प्रतिशत बराबर देखाएको थियो।
तर २०२२ पछिको अवस्था के छ?
विश्व बैंकको सन् २०२५ को Nepal Country Economic Memorandum अनुसार, सन् २००५ देखि २०२३ सम्म नेपालका इन्टरनेट तथा कम्प्युटर नेटवर्कबाट टाढैबाट उपलब्ध गराइने सेवाको निर्यात वार्षिक चक्रवृद्धि औसतमा ११.६ प्रतिशतले बढेको थियो। त्यही अवधिमा गैरडिजिटल सेवा निर्यातको वृद्धि ५.८ प्रतिशत थियो। सन् २०२३ सम्म यस्तो डिजिटल माध्यमबाट उपलब्ध गराइने सेवाले नेपालको कुल सेवा निर्यातको आधाभन्दा बढी हिस्सा ओगटेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यो सफ्टवेयर मात्रै होइन, अझ फराकिलो सेवा समूह हो।
अर्कोतर्फ, आर्थिक वर्ष २०२४/२५ को सरकारी सेवाव्यापार तथ्याङ्कलाई उद्धृत गर्ने प्रकाशित विवरणमा दूरसञ्चार, कम्प्युटर र सूचना सेवा निर्यात करिब २२ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँ रहेको देखिन्छ। विश्व बैंकको अप्रिल २०२६ को Nepal Development Update अनुसार, आर्थिक वर्ष २०२५/२६ को पहिलो छ महिनामा समग्र सेवा निर्यात GDP को २ प्रतिशत बराबर पुगेको थियो। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिभन्दा यो ०.१ प्रतिशत बिन्दुले बढी थियो, र त्यसमा ICT सेवाको सानो वृद्धि पनि एउटा कारण थियो।
आर्थिक वर्ष २०२४/२५ को बजेटमा “सूचना प्रविधि दशक” घोषणा गर्दै आगामी दस वर्षमा ३० खर्ब रुपैयाँ बराबरको IT निर्यात, ५ लाख प्रत्यक्ष रोजगारी र १० लाख अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो। यी हासिल भइसकेका उपलब्धि होइनन्, बजेटमा राखिएका लक्ष्य हुन्।
विश्व बैंकको अप्रिल २०२६ को प्रतिवेदनले आर्थिक वर्ष २०२५/२६ को बजेटमा IT सेवा निर्यातबाट हुने आम्दानीमा ७५ प्रतिशत आयकर छुटसम्बन्धी व्यवस्था उल्लेख गरेको छ। तर कुनै कम्पनी वा व्यक्तिलाई वास्तवमा कस्तो कर व्यवस्था लागू हुन्छ भन्ने कुरा सम्बन्धित कानुन, आम्दानीको प्रकृति र सर्तअनुसार बुझ्नुपर्ने हुन्छ।
त्यस्तै, ९ फेब्रुअरी २०२६ मा विश्व बैंकले नेपालको डिजिटल रूपान्तरण परियोजनाका लागि ५ करोड अमेरिकी डलरको वित्तीय सहयोग स्वीकृत गरेको थियो। अनलाइन नागरिक सेवा, सरकारी निकायबीच सुरक्षित डाटा आदानप्रदान, डिजिटल लकर, विद्युतीय हस्ताक्षर र साइबर सुरक्षाजस्ता क्षेत्रमा काम गर्ने यसको उद्देश्य छ। परियोजना स्वीकृत हुनु र त्यसका सबै सेवा सञ्चालनमा आइसक्नु भने फरक कुरा हुन्। यी तथ्य हेर्दा डिजिटल अर्थतन्त्रको चर्चा केवल विदेशमा सफ्टवेयर बेच्ने विषयमा सीमित छैन। देशभित्रका सेवा र काम गर्ने तरिका डिजिटल बनाउने पक्ष पनि यसमा जोडिएको छ।
तर अब अलि असजिलो प्रश्नतिर जाऔँ। अवसर छ भन्दैमा हामी त्यो अवसर लिन तयार छौँ त?
प्रतिवेदनमा ६६.७ प्रतिशत कम्पनीले घरेलु काम बाहिर दिँदा जनशक्तिको सीप र क्षमताको कमीलाई समस्या भनेका थिए। ५३.१ प्रतिशतले व्यावसायिक काम गर्ने शैलीको कमी औँल्याएका थिए। यो सर्वेक्षणमा सहभागी कम्पनीको अनुभव हो, नेपालका सबै IT पेशाकर्मीबारे गरिएको निष्कर्ष होइन। नयाँ कर्मचारीको विषयमा पनि चुनौती देखाइएको थियो। सर्वेक्षणमा ६३ प्रतिशत कम्पनीले प्रवेश तहका कर्मचारीको सीप औसतभन्दा तल रहेको धारणा दिएका थिए। धेरै कम्पनीले नयाँ कर्मचारीलाई कामअनुकूल बनाउन करिब छ महिनाको तालिम आवश्यक पर्ने बताएका थिए। यसलाई “नेपालका ६३ प्रतिशत विद्यार्थी अयोग्य छन्” भनेर पढ्नु गलत हुन्छ। यो कम्पनीहरूको धारणा हो, सबै विद्यार्थीको क्षमता परीक्षण गरेर निकालिएको नतिजा होइन।
यहाँबाट हामीले लिन सक्ने व्यावहारिक कुरा चाहिँ स्पष्ट छ। पढाइसँगै वास्तविक समस्या समाधान गर्ने अभ्यास, काम देखाउन मिल्ने परियोजना, परीक्षण गर्ने बानी र अनुभवी व्यक्तिबाट सिक्ने अवसर पनि चाहिन्छ।
कुन भाषा प्रयोग गरेर कोड लेख्ने भन्ने मात्रै होइन, ग्राहकले के खोजेको हो बुझ्ने, कामको सीमा स्पष्ट गर्ने, समयमा काम बुझाउने र समस्या आउँदा खुलेर जानकारी दिने सीप पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। प्रतिवेदनमा कम्पनीहरूले सञ्चार, समूहमा काम गर्ने क्षमता, समय व्यवस्थापन र समस्या समाधानलाई प्राथमिकता दिएको उल्लेख छ। इन्टरनेट, बिजुली, भुक्तानी प्राप्त गर्ने व्यवस्था, लगानी र अनुभवी जनशक्तिको विषय पनि छुट्दैन, अध्ययनले यी अवरोध पनि औँल्याएको थियो। विश्व बैंकको २०२५ को प्रतिवेदनले पनि डिजिटल पूर्वाधार, सीप र नियामकीय अवरोधलाई चुनौतीका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
कम्पनीका लागि अर्को प्रश्न ग्राहकसम्म कसरी पुग्ने भन्ने हो। राम्रो काम गर्न सक्नु र त्यो काम चाहिने ग्राहकले तपाईंलाई चिन्नु फरक कुरा हुन्। प्रतिवेदनले नेपाली IT कम्पनीहरूले आफ्नै बिक्री, बजार विस्तार र पहिचान निर्माणमा पनि काम गर्नुपर्ने स्पष्ट उल्लेख गरेको छ।
यसबाट हाम्रो बुझाइ के हो भने, अबको काम संख्या ठूलो देखाएर खुसी हुने मात्रै होइन। राम्रो जनशक्ति तयार गर्ने, उपयोगी उत्पादन बनाउने, ग्राहकको विश्वास जित्ने र एउटै ग्राहकसँग लामो समय काम गर्न सक्ने व्यवसाय बनाउने हो।
अनि यो चर्चा गर्दा नेपालको आफ्नै बजारलाई बिर्सिनु हुँदैन।
फार्मेसीको औषधि र म्यादको हिसाब, विद्यालयको दैनिक काम, संस्थाको सदस्य व्यवस्थापन वा पसलको बिक्री र मौज्दात व्यवस्थित गर्न सक्ने सफ्टवेयरको उपयोगिता पनि छ। यस्ता घरेलु समस्याका समाधानलाई विदेशमा हुने निर्यात आम्दानीसँग एउटै हिसाबमा गन्न मिल्दैन, तर त्यसैले तिनको महत्त्व घट्दैन। अध्ययनले पनि घरेलु सफ्टवेयर व्यवसायको सम्पूर्ण योगदान आफ्नो दायरामा नसमेटिएको स्पष्ट पारेको छ।
हाम्रो विचारमा, नेपालभित्रको समस्या राम्रोसँग बुझेर समाधान बनाउनु र त्यसलाई मिल्दो आवश्यकताका अन्य बजारसम्म लैजाने सम्भावना खोज्नु—दुवै सँगसँगै जान सक्छन्। तर विदेशमा बेच्नुअघि वा देशभित्र विस्तार गर्नुअघि पनि उत्पादन भरपर्दो हुनुपर्छ, प्रयोग गर्न सजिलो हुनुपर्छ र ग्राहकलाई साँच्चै काम लाग्नुपर्छ।
विदेशमा काम गर्ने नेपालीहरूको योगदानलाई सानो बनाउन खोजिएको होइन। कुरा यति मात्रै हो—रोजगारी र आम्दानीका लागि देश छोड्नैपर्ने विकल्पसँगै, देशमै बसेर विश्वसँग काम गर्ने विकल्प पनि फराकिलो हुन सक्छ।
यी प्रतिवेदन पढेपछि हामीलाई लाग्ने मुख्य कुरा यही हो: नेपालबाट डिजिटल सेवा बेच्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्नको उत्तर काम गरिरहेका कम्पनी र फ्रिल्यान्सरहरूले दिइसकेका छन्। अब चुनौती त्यो कामलाई टिकाउ बनाउने र थप मानिससम्म अवसर पुर्याउने हो।
नेपालमै बसेर, नेपालका समस्या बुझेर, विश्वका लागि पनि काम गर्न सकिन्छ। हामीले बनाउन चाहेको भविष्य त्यही हो। 📈 🚀
