06/05/2026
Түрүүний бөөс толгойд гардаггүй
/эсээ нийтлэл/
“Түрийний бөөс толгойд гардаггүй”-г амь амьдралынхаа туршид ард олон ч олж нээсэн, анагаахын шинжлэх ухаан ч ажиглаж баталсан зүйл. Харин монгол хэлэнд “ түрийний бөөс толгойд гарах” гэсэн хөөрхөн далд утгатай хэлц үг бий. Товчхондоо оюун ухаан, хүч чадлын хэр хэмжээгээ мэдэхгүй ихэд дээгүүрт тэмүүлж ”даврах” хүний явдлыг л хэлдэг. Одоо ч тэгээд хамаг бүгдийн хөл толгой нь олдохоо больсон тул хаана байх ёстой “бөөс” нь хаанаа гарсныг мэдэхээ байсан даа. Чи түрийнийх, би толгойнх гэж “хүн- бөөснүүдийг” илт ялгаварлах нь хуучин хоцрогдсон цагийн үзэл бөгөөд яалт ч үгүй хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг зөрчиж буй ноцтой асуудал хэмээн мунхаглан бодох болов. Хүн бүхний өөрийн үнэлэмж өндөрт гарч “ хүн гэмээ, тэмээ гэдгэрээ мэдэхээ” больсон цагийг ухааралгүй “байх ёстойг байр байранд” нь тавих гэж багагүй зүтгэсэн харанхуй бүдүүлэг намайг хамаг олон өршөөн биз гэснээс “өр ихт айдаггүй, бөөс ихт загатнадаггүй” гэдэг сайхан үг бий. Үнэхээр өр гэдэг бөөсөнд эх орноо бариулчхаад манай дарга нар айхгүй, шунал гэдэг бөөсөнд энэ биеэ бариулчхаад мань мэтэс бие загатнахгүй л сууна даа.
“Би гэхээс бие, буй гэхээс бөөс” хүмүүс сайхан. Өөрийгөө мэдэхээ больсон нь бүр сайхан. Анзаарсан бол бөөс түүсэн үгс ерөөсөө явж, явж хүнтэй л наалдчхаад байдаг. Арга ч үгүй биз. Хүний мөн чанартай наалдчихна. Би, би гэдэг ч бүтээсэн зүйлгүй цээж ханагар, нүд дээгүүр биес хаа сайгүй болов. Буй буй гэвч бөөснөөс өөр буй үгүй тэдний амаараа хийсэн нь Хималайн чинээ ч амжуулж хийсэн нь атга шороо төдий. Тэд хэнтэй ч зиндаархаж чадна. Мэргэдийг өөрийн дайд санана. Хуурмаг алдарын бөөстсөн малгай толгой дээр данхалзуулна. Харахад хүн биетэй ч буй нь бөөс. Ийм айхтар үгийг монголчууд зүгээр ч нэг олоод хэлчхээгүй юм. Аль эртнээс ийм их санаатнууд байсан одоо ч байсаар байна. Харин ч бүр салбар бүхэнд саглайтал өсөж, ухааны хулсан самаар самнаад ч устахааргүй үржиж, эрүүл толгойнуудын дээр ичих ч үгүй шимэгчилж суух болов.
Хөөрхий, хүний толгой, биед үүрлэж, сорон шимэглэгч энэ шавьж онож төрсөн газартаа л орчлонг бардаг амьтан ажээ. Умдаганд төрсөн намилзгана умдагандаа, хуйханд төрсөн хуурс хуйхандаа гэж. Арвалзаж “дарвалзаад” ахиж дээшлэхийг огт боддоггүй нь бөөсний агуу чанар гэж сайшаан магтаж, сайрхаж өргөмжилмөөр ч юм шиг. Бас хор хөнөөлтэй, өвчин зовлон үүсгэх талаас нь муушааж муутгамаар ч юм шиг. Бөөс ер нь янзын амьтан бололтой. Ардын дотор” бөөс амьдаар залгивал элэг ходоодны муу өвчинд тустай” гэдэг. Бөөс зүүдлэвэл хагартлаа баяждаг ч юм гэнэлээ. “Зүүдний тайлал” бичвэрт ”бөөс зүүдлэвээс ажил үйлс түргэнээ бүтэх нигууртай” гэсэн байдаг. Тэртусмаа хул шар хуурснуудыг хумсаараа бяцалж байгаагаар зүүдлэх нь хорвоо даалгүй хотойхоор баян болох билэгтэй гэж хэлэлцдэг. Бөөс хуурсгүй газар, бөөстөж хуурстаагүй хүн ч байхгүй биз. Нэг их агаар сансараас ирсэн юм шиг ам хамраа таглаад л “бөөс гэж юу байдаг юм, паа пүү” гээд цэвэр ариун байсан гэж, болох гэж худлаа аяглагчдад би дургүй. Угтаа бие бөөстөж үзээгүй байж болох ч сэтгэл нь элдэв муугаар бөөстөгчид байдаг юм. Ерөөс энэ очлонд бөөстөөгүй зүйл гэж бараг үгүй. Үг хүртэл бөөстөнө. Үгийн бөөс түүсээр ядарлаа гэж ярьдаг. Үгийг бөөстүүлж бичдэг зохиолчид олон болсон цаг. Ургамлын бөөс, интернетийн бөөс /virus/ газрын бөөс, арай л сансарын бөөс гэж дуулдсангүй. Гэвч удахгүй дуулдана. Хувцас хунарны өнгө гадар ноолрон бөөстөнө. Дээхэн үед хөдөөний нэг хөгшин зээ охиныдоо хотод иржээ. Хүүхэд багачуул нь “ чиний хүрэм цамц бөөстчихөж” гэхийг сонсоод “ танай энэ хот газрынхан цэвэрч соёлтой мөртлөө бас бөөстөнө, өө” гэж асуусан юм гэнэлээ.
“Бөөсөнд хутга, бөлдгөнд жад” өөр нэг үг бий. Өчүүхэн хэрэгт үлэмж сүр бадруулагчдыг хэлнэ. Угтаа олон тэрбумаар авлига авагчдынхаа толгойг илээд чихрийн цуглуулга төдийхөн авсан багш нарыг эрин зууны алдарт авлигачид мэтээр энд тэнд сурталчлахтай утга тохирно. Үс толгой байтугай үстэй дээлээ авлигаар битүү бөөстүүлэгчдээ нууж хаацайлах гэж аргаа барсан адгийн хэрэг тэр мөн. Гэхдээ бөөсийг бас басаж болохгүй. Саяхан судлаачид Литвийн Вильнос хотын ойролцоогоос олноор нь хөмрөглөн устгасан хүмүүсийн цогцос олжээ. Овоорсон их ясыг шинжлээд үзтэл 1812 оны Орос-Францын дайны хохирогчид байжээ. Үхэлд хүргэсэн өвчний шалтгаан нь бөөсний хижиг байв. Эцэст нь шүлэгч Денис Давыдов нарын иргэний дайны баатрууд, Оросын хатуу хайруу өвөл, дээрээс нь бөөсний хижиг өвчин Наполеон Бонапартын армийг давхар, давхар үгүй хийснийг олж тогтоожээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед нуувчинд бөөс газар хөдлөх шиг язганаж, олон эрс бууны суманд биш бөөсний хижгээр өөд болж байсныг уншиж байлаа. Алдарт М.Шолоховын “Дөлгөөн Дон” романыг уншсан бол бас бөөс ямар айхтар байсныг мэднэ. Тэр цагт олон хүний амийг авч одсон айхтар өвчин одоо цаг алив бүгдэд шунах гэдэг бөөсний хижиг олны хүний сэтгэлийг авч одов.
“Бөөсөн чинээнд бүдрээд, тэмээн чинээнд тээглэхгүй” гэж бас нэг хэлц үг байдаг. Багахан гэм эндэгдлийг уулын чинээ болох мөртлөө цараа ихтэй зүйлийг огт анзаардаггүй бидний тухай хэлж байгаа юм. Манай нэг эрдэмтэн “ 100 жилийн өмнөөс л соёл боловсрол эхэлсэн. ХХ зууны эхэнд бид чинь өвчин зовлон, бөөс хуурсандаа баригдсан хэдэн юм байв. Мөхөж сөнөж дуусаж байлаа” хэмээн ярихыг сонсож суулаа. Үнэний ортой л доо. Гэвч 100 -хан жилийн соёл, боловсролтой гэж ярих чалчихтай огт санал нийлэхгүй. Хэдэн мянган жилийн түүх соёл уламжлал, гэрийн боловсрол, бичгийн ихэс ахас мэргэдээ хааш нь хийх юм. Толгой хамуурах бэрх гэдэг. Харин үзэл суртлаар толгой бөөстөх даанч хэцүү билээ. Хамаг бүхэн 100 жилийн өмнөөс эхэлсэн гэж түмний толгойг бөөстүүлэх нь ирэх сонгууль, идэж уухад хэрэгтэй байх л даа. Ядаж найр наадмын шалтаг олдоно. Үнэндээ энэ дээд зэргийн мунхрал, өвөг дээдэс, их түүхээ үгүйсгэсэн гадны донжуур эрдэмтдэд олз, гадаад далайн олонд элэг доог болох явдал шүү. Оросын зохиолч Н.Лесковын ”Солгой”/ Левша/ хэмээх томоохон өгүүллэг бий. Александр хаан 1815 онд Англид айлчилж яваад зөвхөн дуран авайгаар л томруулж харж болох гангаар хийсэн бүжиглэдэг жижигхэн бөөс худалдан авдаг. /Магадгүй Наполеоны армийг бөөстэй хүч хавсран ялсныг нь ёстолж өгсөн ч байж болох/ Александр хааныг бие барсны дараа I-Николай хаан Англичуудад хариу барихаар шийдэж, уран дархчуудад онцгой зүйл хийхийг тушаажээ. Харин орос уран дархчуул өнөөх ган бөөсөнд гутал, бүр гутлыг нь тахтай хийгээд буцаагаад Англичуудад явуулдаг. /Солгой гартай хүн уран байдаг гэлцдэг/ Өнөөх ер бусын зүйлээ хүргэж өгсөн Солгой дархан Англид ихэд алдаршдаг. Түүнд Англичууд нутагтаа үлдэхийг ятгаж, их ч юм амладаг. Гэвч тэр зүтгэн зүтгэж, зорин зорьсоор эх нутагтаа ирдэг. Даанч золгүй үхэл л угтдаг. Товчхондоо ийм.
Гэтэл энэ өгүүллэгт гадны “бөөс” гайхамшиг гээд өөрийнхийг үл тоогч дээдсийн тухай гэхээсээ илүү “дэргэдийн бурхан хүндгүй” хэмээх үгийн утга оршино. Бөөсөн чинээнд бүдрэхдээ өөрийнх үнэгүй, өрөөлийнх үнэтэй хэмээн харь бүхнийг хагартлаа шүтэж явснаас болно. Тэгээд тэмээн чинээ нь тээглээд унах битгий хэл дарж алахаар томорчээ. Шалгалтад орохдоо ганцхан бөөсний тухай цээжлээд ордог явган шогийн эзэн Вовка хүү шиг л бүгдийг бөөс болгож тайлбарлана. Загас гэдэг асуулт сугалаад” загас бол усанд амьдардаг. Амьдардаггүй бол газар амьдрах байсан. Газар амьдарвал үстэй байна. Үстэй бол бөөстэй. Бөөс нь өлөн цагаан, гялан цагаан хоёр янз” гээд цааш хариулдаг шиг л бүх салбарт бодлого үгүй ганц” бөөс” л болгов.
Өнөө “Төөрсөөр төрөлдөө”/1966/ киноны өвгөн, ууланд орогногч Балтын араас хараад “ нэг бодлын аймаар ч юм шиг, нөгөө бодлын бахадмаар ч юм шиг, баригдана даа, баригдана” гэдэг шиг өр тавьж өнөөдрийг аргалсан, засаг барьж залилан хийсэн, хуйвалдан хувааж идсэн, хумсалж хувиа борлуулсан, авьяасыг алдраар бөглөсөн, ариун бүхнээ уландаа гишгэсэн “бөөснүүд” минь нэгэн цагт ёстой үйлийн эрхэнд ”баригдана даа, баригдана”.
Эх сурвалж: ГАРЦААГҮЙ ПҮРЭВХҮҮГИЙН БАТХУЯГ
2021-12-28
