02/02/2026
Περί εγωισμού
Η εγωιστική συμπεριφορά έχει αναλυθεί από φιλοσόφους και
ψυχολόγους εδώ και αιώνες.
Κάποιες νέες έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι μπορεί να
είναι προγραμματισμένοι για να έχουν αλτρουιστική συμπεριφορά και να αποκομίζουν περισσότερα οφέλη από αυτήν.
Όμως, υπό συνθήκες κρίσης, τείνουν να αυξάνονται οι
εγωκεντρικές πράξεις.
Γιατί τόσοι πολλοί άνθρωποι φαίνονται τόσο εγωιστές
αυτό το διάστημα, δίνοντας προτεραιότητα στις ανάγκες
τους; Ο κορονοϊός όχι μόνο έθεσε τις ζωές μας σε κίνδυνο και
προκάλεσε σωρεία θανάτων, αλλά είναι και μια δοκιμασία
του χαρακτήρα μας. Ένα τεστ που, σε γενικές γραμμές,
φαίνεται να αποτυγχάνει.
Από πού πηγάζει αυτή η εγωιστική συμπεριφορά μας,
που επιδεινώνεται κάτω από δύσκολες συνθήκες;
Είμαστε στο κέντρο των δικών μας κόσμων, προσπαθώ-
ντας πάντα να ενισχύσουμε το εγώ.
Το συμφέρον είναι το πιο θεμελιώδες ανθρώπινο κίνη-
τρο, υποστήριξε ο Άγγλος φιλόσοφος Thomas Hobbes το
1600μ.Χ. Όμως, το να ενεργούμε ορμώμενοι από το συμφέ-
ρον δεν είναι απαραιτήτως το μόνο πράγμα στο μυαλό μας.
Όπως έδειξε η έρευνα, η ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί
να παρακινηθεί τόσο από αλτρουισμό όσο και από ηθικά
ζητήματα.
Λοιπόν, σε ποιο σημείο η υγιής αυτο-φροντίδα και η
αγάπη για τον εαυτό μας εξελίσσεται σε εγωισμό, ένα χαρα-
κτηριστικό που κρίνουμε αρνητικά;
Οι ψυχολόγοι, όπως ο F. Diane Barth, βλέπουν στον
εγωισμό δύο βασικούς πυλώνες: «Ανησυχούν υπερβολικά ή
αποκλειστικά με τον εαυτό τους». και «Δεν έχουν σημασία
για τις ανάγκες ή τα συναισθήματα των άλλων.
Φυσικά, οι περισσότεροι από εμάς ζούμε πιθανώς κάπου
σε μια ολισθαίνουσα κλίμακα ανιδιοτελών και εγωιστικών
στιγμών. Ακόμα, στη συνείδηση του κοινού, το να είσαι εγωι-
στής συνδέεται εσφαλμένα με το να γίνεις πιο επιτυχημένος,
παρόλο που τα γεγονότα δεν το αποδεικνύουν.
Μια μελέτη του 2020 που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό
Personality and Social Psychology ασχολήθηκε με το εάν οι
άνθρωποι που δίνουν προτεραιότητα στην αυτοπροσανατο-
λισμένη συμπεριφορά, τα πήγαν καλύτερα στη ζωή.
Η ομάδα, με επικεφαλής τον Kimmo Eriksson του
Πανεπιστημίου της Στοκχόλμης, συνέκρινε παράγοντες όπως
είναι το ετήσιο εισόδημα και ο αριθμός των βιολογικών
παιδιών. Ανέλυσαν ένα μεγάλο δείγμα απαντήσεων από 5.294
Αμερικανούς στην κοινή γνώμη General Social Survey (GSS)
μεταξύ 2002 και 2014, καθώς και ευρωπαϊκές απαντήσεις
στην Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα (ESS).
Οι επιστήμονες εντόπισαν τους πιο εγωιστές ανθρώπους
βάσει των απαντήσεών τους σε διάφορες ερωτήσεις της
έρευνας. Συνολικά, ενώ οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι κατά
την αντίληψη του κοινού, το 68% των ανθρώπων πίστευε ότι
ο εγωισμός ήταν ένα κοινό χαρακτηριστικό αυτών που έβγα-
ζαν περισσότερα χρήματα, στην πραγματικότητα, τα άτομα
με ανιδιοτελή στάση και συμπεριφορά είχαν υψηλότερα
εισοδήματα και επίσης περισσότερα παιδιά.
«Η γενναιοδωρία πληρώνει»,
όπως δηλώνει ο τίτλος της μελέτης τους.
Επιπλέον, η αλτρουιστική συμπεριφορά μπορεί να είναι η
προεπιλεγμένη επιλογή στον εγκέφαλό μας. Εντόπισαν μια
περιοχή του προμετωπιαίου φλοιού που μπορεί να επηρεα-
στεί ειδικά για να καταστήσει τους ανθρώπους λιγότερο
δοτικούς.
Επομένως, εάν η ανιδιοτέλεια έχει τις ρίζες της στον
εγκέφαλο, γιατί μερικοί άνθρωποι δυσκολεύονται να νοιάζο-
νται για τις ανάγκες άλλων; Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται
στη συναισθηματική νοημοσύνη, όπως επεσήμανε η ψυχολό-
γος Lisa Marie Bobby σε μια συνέντευξή της. «Η συναισθη-
ματική νοημοσύνη υπάρχει σε ένα φάσμα και ορισμένα άτομα
έχουν υψηλότερη συναισθηματική νοημοσύνη από άλλα»,
ανέφερε. «Ένα σύμπτωμα χαμηλής συναισθηματικής νοημο-
σύνης είναι η τάση να είσαι απορροφημένος με τον εαυτό
σου ή να ενδιαφέρεσαι αποκλειστικά γι’ αυτό που σκέφτεσαι,
αισθάνεσαι, χρειάζεσαι και θέλεις, αντί για τις σκέψεις, τα
συναισθήματα, τις ανάγκες και τις επιθυμίες των άλλων».
Ένας άλλος ατυχής παράγοντας είναι ότι πολλοί δυσκο-
λεύονται να εντοπίσουν τον εγωισμό τους.
Όπως διαπιστώθηκε σε μία μελέτη του 2020 από ψυχο-
λόγους και οικονομολόγους του Yale στο Πανεπιστήμιο της
Ζυρίχης, οι εγωιστές κάνουν προσαρμογές στις αναμνήσεις
τους για να αποφύγουν να αισθάνονται άσχημα για την
εγωιστική συμπεριφορά τους.
Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στις 29 Απριλίου στο
περιοδικό Nature Communications, αποκάλυψε ότι οι άνθρωποι
τείνουν να θυμούνται τον εαυτό τους να είναι καλύτεροι με
τους άλλους από ό,τι στην πραγματικότητα.
«Όταν οι άνθρωποι συμπεριφέρονται με τρόπους που
υπολείπονται των προσωπικών τους προτύπων, ένας τρόπος
για να διατηρήσουν την ηθική τους αυτο-εικόνα είναι να
θυμούνται λανθασμένα τα ηθικά τους λάθη», εξήγησε η Molly
Crockett, επίκουρος καθηγητής ψυχολογίας στο
Πανεπιστήμιο Yale, βασικός συγγραφέας της μελέτης.
Αν κάνουμε αναφορά σε λίγα χρόνια από τώρα, σίγουρα
πολλοί άνθρωποι θα θυμούνται τις πράξεις τους υπό μία
πολύ διαφορετική οπτική συγκριτικά με ό,τι συνέβη στην
πραγματικότητα. Όπως και να το δούμε, η καλύτερη κατανόηση
της συμπεριφοράς που δεν λαμβάνει υπόψη τους άλλους
είναι προσωπική ευθύνη όλων. Από πού ξεκινά ένα σωστό
τέλος (ας πούμε, η ελευθερία να μη φοράμε μάσκες) και το
δικαίωμα όλων των άλλων στην πλήρη υγεία; Σε ποιο σημείο
το δικαίωμά σας να μη μολυνθείτε υπερτερεί του δικαιώμα-
τος ενός άλλου να επιδιώκει οικονομική ευημερία; Πόσο
εξαρτάται το δικαίωμα επιβίωσής μου από την καλή θέληση
και τη συνεργασία άλλων;
Αναμφισβήτητα, η απάντηση σε αυτά μπορεί να σταμα-
τήσει την παλίρροια του πραγματικού και αντιληπτού εγωι-
σμού που αντιδιαστέλλεται με τις καλύτερες φύσεις μας, μας
κοστίζει ζωές και μας υποβαθμίζει κοινωνικά.
Aπόσπασμα από το βιβλίο ''Show up'' του Γιώργου Κριτσόβα
